Xe buýt không đến và chuỗi bước một đứt gãy: tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam thua Indonesia 0-3 tại Asiad 20

Trước sảnh khách sạn, chiếc xe buýt lẽ ra phải có mặt từ 10 giờ 10 phút. Qua 11 giờ, khoảng sân đón vẫn trống. Các cô gái của tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam ngồi bệt xuống nền đá hoa, băng quấn đầu gối còn nguyên từ buổi tập sáng, chai nước xếp cạnh nhau thành hàng ngay ngắn. Không ai mở lời. Một thành viên ban huấn luyện đi đi lại lại, tay siết điện thoại, gọi ba cuộc rồi thôi không gọi nữa.

Tôi đã đứng ở nhiều sảnh khách sạn như thế trong bốn mươi tám năm làm nghề. Người ta thắp đèn nhà thi đấu để xem bóng chuyền, tôi thắp đèn để nhìn góc khuất. Góc khuất ở Aichi sáng hôm ấy là một hàng ghế chờ trống, và một tập thể đang đếm ngược thời gian khởi động trong đầu mà không có chiếc đồng hồ nào để đếm.

Ban tổ chức quyết định dời trận đấu ba mươi phút. Khoảng thời gian ấy không nằm trong bảng điểm, không xuất hiện trong bất kỳ bản thống kê kỹ thuật nào, và theo cách tôi nhìn sự việc, nó chưa bao giờ là nguyên nhân thật của thất bại 0-3 trước Indonesia.

Bối cảnh trước khi bóng lăn

Tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam bước vào trận này từ nhánh phân hạng 5-8 của Asiad 20. Trước đó, đội thua Trung Quốc ở tứ kết. Indonesia cũng rơi xuống cùng nhánh sau thất bại 0-3 trước Thái Lan. Thể thức không cho ai cơ hội thứ hai: thắng thì vào tranh hạng 5, thua thì xuống nhánh 7-8.

Nhà thi đấu của trận này khác với các trận trước đó của đội. Quãng đường từ khách sạn tới sân mất ít nhất một giờ. Ở một kỳ đại hội đa môn, chuyện chia sẻ lịch xe giữa hàng chục đoàn là bình thường. Điều bất thường nằm ở chỗ xe không đến, và giờ bóng lăn phải lùi lại.

Tôi từng chứng kiến những buổi lùi giờ tương tự trong sự nghiệp dẫn hiện trường của mình. Có lần ở một giải điền kinh trong nước, tôi đứng chờ bốn mươi phút dưới nắng vì hệ thống loa hỏng. Không vận động viên nào phàn nàn, nhưng khi vào chuyên môn, mọi thứ đều lệch đi một nhịp. Thể thao đỉnh cao sống bằng nhịp. Mất nhịp, người ta mất luôn trí nhớ cơ bắp.

Bốn khâu của một chuỗi duy nhất

Kết quả ba set là 25-20, 25-21 và 25-18. Cộng lại, Việt Nam giành 59 điểm, Indonesia 75. Ghi nhận ban đầu chỉ ra đội tuyển Việt Nam yếu ở bước một, chuyền hai, chặn bóng và tấn công.

Bốn chỗ yếu ấy không rời rạc. Chúng là bốn mắt của cùng một sợi xích. Khi bước một sụp, hệ thống tấn công nhanh biến thành những pha đập ngoài tầm chắn dễ đoán, và hàng chặn bóng khỏe chỉ việc đọc rồi đóng cửa. Ở châu Á, bóng chuyền nữ hiện đại không vận hành bằng sức mạnh thuần túy. Nó vận hành bằng đường chuyền đầu tiên đưa bóng tới đúng tay chuyền hai, để người chuyền hai có ba lựa chọn thay vì một. Mất bước một, người chuyền hai chỉ còn một lựa chọn, đối phương chỉ cần chờ đúng chỗ.

Set thứ ba dừng ở 18 điểm. Hai set đầu, đội còn bám tới ngưỡng 20 và 21. Đến set ba, đội rơi xuống dưới 20. Tôi đọc tín hiệu ấy như dấu hiệu rơi tự do về nhịp điệu và niềm tin, chứ không phải sự cạn kiệt thể lực đơn thuần. Một đội mất điểm vì đuối sức thường mất đều qua ba set. Một đội mất điểm vì mất cấu trúc thường giữ được hai set rồi vỡ ở set còn lại.

Trong bóng chuyền, người chuyền hai là người chịu hậu quả trực tiếp của bước một hỏng, nhưng cũng là người bị đánh giá nặng nhất. Khán giả nhìn thấy đường chuyền lệch. Họ không nhìn thấy trái bóng đã rời tay người chuyền một ở tư thế nào. Đây là lý do tôi luôn ngần ngại khi ai đó kết luận rằng một đội thua vì chuyền hai yếu. Phần lớn thời gian, người chuyền hai là người trả món nợ mà người khác đã tạo ra.

Tôi phải nói rõ giới hạn của mình ở đây. Nguồn tin không cung cấp tỷ lệ tấn công thành công, số lần chặn thành điểm, tỷ lệ giao bóng ăn điểm trên lỗi, hay tỷ lệ chuyền một hoàn hảo. Không có những dữ liệu ấy, mọi phán đoán về hiệu suất chỉ là suy luận có cơ sở, không phải kết luận. Điều duy nhất chắc chắn là ba tỷ số set và khoảng cách tổng 59-75.

Ngay cả với lượng dữ liệu mỏng như vậy, một mẫu hình vẫn hiện ra. Đội bám sát trong hai set đầu rồi rời khỏi cuộc chơi ở set thứ ba. Kiểu rơi rụng này thường đến từ việc không thắng nổi những điểm quyết định — những pha bóng mà bên nào giữ được bước một, bên đó có quyền chọn cách kết thúc. Indonesia giữ được. Việt Nam thì không.

Chiếc xe buýt là cái cớ tiện lợi

Tôi hiểu vì sao câu chuyện hậu cần dễ được kể nhất. Nó có nhân vật, có mốc thời gian, có một chi tiết cụ thể để trách. Nhưng nếu Indonesia thắng mà theo ghi nhận chung là không chơi quá xuất sắc, thì khoảng cách không nằm ở phong độ của một buổi chiều. Nó nằm ở nền tảng.

Ở lần gặp gần nhất tại SEA V-Cup, Việt Nam được đánh giá cao hơn, dẫn trước hai set rồi thua ngược 2-3. Lần này, ở Asiad, đội thua 0-3 và không giữ nổi set nào. Hai trận khác nhau về bối cảnh, giống nhau ở điểm rơi. Cả hai đều vỡ ở đoạn đường dốc nhất.

Ba mươi phút lùi giờ không tạo ra khoảng cách mười sáu điểm. Nó chỉ khuếch đại khoảng cách đã tồn tại. Một đội vận hành bằng nhịp điệu, bằng sự ăn khớp giữa người chuyền một và người chuyền hai, sẽ chịu tổn thương lớn hơn nhiều so với một đội dựa vào sức mạnh cá nhân. Khán đài có thể vắng, nhưng trái bóng vẫn nóng — chỉ có trái tim là đông cứng.

Đây cũng là chỗ tôi muốn phản đối cách đọc dễ dãi nhất. Nếu chúng ta chấp nhận rằng một chiếc xe buýt đến muộn có thể làm sụp một đội tuyển quốc gia ở đấu trường châu lục, thì chúng ta đang thừa nhận hệ thống của đội mong manh tới mức phụ thuộc vào điều kiện hoàn hảo. Và điều kiện hoàn hảo chưa bao giờ là thứ được bảo đảm ở một kỳ đại hội.

Có một kiểu tranh luận lặp lại ở bóng chuyền khu vực: nên chuyên sâu vào một lối chơi hay nên đa dạng hóa để phòng mọi tình huống. Tôi không cho rằng hai lựa chọn ấy loại trừ nhau. Đội có thể chuyên sâu vào một hệ thống, miễn là hệ thống đó có đường thoát khi bước một hỏng. Thứ Việt Nam thiếu ở Aichi không phải chiều sâu đội hình hay tham vọng, mà là phương án B khi đối thủ đã đọc xong phương án A.

Đứng giữa đường chạy và khán đài đủ lâu, tôi biết một set đấu không thuộc về một mình ai. Nó thuộc về người chuyền một chấp nhận ăn bóng vào cẳng tay, về người chuyền hai chạy ba bước trong tích tắc, về người chặn biên đọc hướng tay đối phương trước khi bóng rời khỏi tay người đập. Khi một mắt xích lỏng, cả sợi xích kêu.

Điều còn lại sau trận

Việt Nam xuống nhánh tranh hạng 7-8. Cơ hội vào top 5 của giải đã khép lại, và điều đó chỉ có nghĩa là trận kế tiếp vẫn còn. Với một đội đang tìm lại nhịp, một trận đấu thêm không phải hình phạt. Nó là phòng thí nghiệm.

Điều tôi muốn thấy ở trận tới không phải một tỷ số đẹp. Tôi muốn thấy đội chơi được thứ bóng chuyền không cần điều kiện lý tưởng: bước một chấp nhận bóng khó, chuyền hai chọn phương án đơn giản nhất, hàng chặn bóng đứng đúng vị trí thay vì đoán hướng. Một hệ thống đủ vững để không sụp vì ba mươi phút.

Trận đấu kết thúc, nhưng khán đài vẫn vang trong tôi như một không gian riêng. Hình ảnh tôi nhớ nhất là các cô gái ngồi ở sảnh khách sạn, không ai nói gì, rồi khi xe tới, tất cả cùng đứng dậy và quấn lại băng đầu gối. Không ai bỏ cuộc ở khoảnh khắc đó. Đó là thứ duy nhất tôi mang về từ Aichi, và cũng là thứ duy nhất tôi tin.